115 TBB Dergisi 2022 (159) Tijen DÜNDAR SEZER Dengeli ya da eşit temsilin sağlanması için cinsiyet kotaları bir gereklilik olmakla birlikte, kotalar siyaset ve hukuk alanındaki en tartışmalı alanlardan birisini oluşturmaktadır. Çalışmamızda kotaların tanımı, türleri, hukuki niteliği, uluslararası sözleşmeler ve anayasalardaki temelleri, kotalara ilişkin yasaların/siyasi parti düzenlemelerinin anayasal ilkelere uygunluğu ve kotaların etkili kılınmasını sağlayacak unsurlar ortaya konularak, kotaların yaygınlaşmasına ve etkili kılınmasına katkı sağlanması hedeflenmiştir. Günümüzde kotalar İsveç’ten Kırgızistan’a, Mısır’dan Arjantin’e, Tanzanya’dan Peru’ya, Zimbabve’den San Marino’ya, Endonezya’dan Irak’a kadar birbirinden çok farklı özellikleri bulunan (gelişmiş/az gelişmiş, zengin/fakir, demokratik olan veya olmayan) yüz otuz ülkede uygulanmaktadır. Kota uygulayan ülkelerin seksen sekiz tanesinde hukuki düzenleme ile getirilen (Anayasa ve/veya yasa ile öngörülen) kotalar bulunmaktadır. Söz konusu ülkelerin çoğunluğunda kotalar aday listelerine ilişkindir; bir kısmında ise kadınlara ya da az temsil edilen cinsiyete parlamentoda sandalye ayrılması söz konusudur. Bunların dışında yer alıp kota uygulayan ülkelerde ise siyasi parti kotaları söz konusudur.289 Kotalarla kadınların ya da bir cinsiyetin belirli bir oranda temsil edilmesi öngörülmekte ve kadın temsili için asgari eşiğin yüzde otuz olması kabul edilmektedir. Günümüzde yüzde otuz hedefi bazı uluslararası belgelerde ve çeşitli ülkelerin düzenlemeleri ile siyasi partilerin uygulamalarında yükseltilmiştir; bu çerçevede eşit temsili amaçlayan yüzde elli oranında kotalar da tatbik edilmektedir. Kotaların lehine ve aleyhine ileri sürülen pek çok görüş olmakla birlikte hem kotaların eleştirilmesi hem de temellendirilmesi başlıca eşitlik ve demokrasi prensipleri üzerinden yürütülmektedir. Kotaların hukuki nitelendirilmesi konusunda genel yaklaşım, sert ve katı ayrıcalıklar olan kotaların bir pozitif ayrımcılık biçimi olduğudur. Pozitif ayrımcılık kavramı, adından da anlaşıldığı üzere dezavantajlı olan gruplar için fiili eşitliğin sağlanması amacıyla ayrıcalık getirilmesine işaret etmektedir. Çalışmamızda kotaların pozitif ayrımcılık olduğu kabul edilmekle birlikte, farklı hukuki metinlerde ve farklı ya289 Metin içinde belirtilmiş olmakla birlikte tekrar vurgulamak gerekirse altmış iki ülkede yasal aday kotaları ve yirmi altı ülkede rezerve edilmiş sandalyelere ilişkin düzenleme mevcuttur.
RkJQdWJsaXNoZXIy MTQ3OTE1