177 TBB Dergisi 2022 (159) İlkay NADİR lamış, sosyal öğrenme sürecinde işleyen değişkenlerin norma uygun veya sapıcı davranıştan hangisiyle sonuçlanacağını belirlediğini ileri sürmüştür.98 Ona göre, kişi suç teşkil eden veya sapıcı davranışta bulunan veya bu davranışları olumlayan kişilerle daha fazla birliktelik içinde olduğunda; içinde bulunduğu maddi şartlarda bu davranışları haklı ve kabul edilebilir gördüğünde; bu davranışları içeren örneklere daha fazla maruz kaldığında; bu davranışa ilişkin kazanımları karşı karşıya kalacağı cezadan daha fazla olduğunda norma uyan davranışlardan uzaklaşır ve sapıcı davranışlarda bulunma ihtimali artar.99 Gençlerin çeteye katılım sürecini ve sebepleri inceleyen çete araştırmalarında destek bulan sosyal öğrenme kuramı, özellikle “evde, okulda veya yaşanılan bölgede çete üyesi kişilere maruz kalmanın”100 veya “suç işleyen kişilerle fazla vakit geçirmenin”101 gençlerin çeteye katılma riskini artıracağına ilişkin sonuçlarla kendine yer bulmuştur. Winfree ve çalışma arkadaşları, çete üyeliği ve suç işleme arasındaki ilişkiyi incelemiş; çete üyeliğinde ayırıcı birlikteliklerin suç işleme olasılığına dair doğru orantılı olarak etkili olduğunu saptamışlardır. Dahası, nitelikleri gereği etkileşim gerektiren vandalizm, uyuşturucuya bağlı suçlar ve grupla bağlantılı diğer suçları, sosyal öğrenme değişkenlerinin etkili olduğu suçlar olarak belirlemişlerdir.102 Bu noktada çeteye katılmanın başlı başına bir suç teşkil etmeyeceği ve çete üyelerinin bu yolla peşinen kriminalize edilmemesi gerektiği göz önüne alınmalı ancak suç işleyen veya suçu olumlayan aile üyeleri, okul veya mahalle arkadaşlarıyla daha fazla vakit geçirmenin; çevrede taklit edebileceği sapıcı veya suç teşkil eden davranışlar sergileyen ki98 “Ayırıcı birliktelikler teorisi” Türkçeye Füsun Sokullu Akıncı ve Sulhi Dönmezer tarafından “aykırılıkların birleşmesi” olarak çevrilmiştir. Bkz. Füsun Sokullu Akıncı, Kriminoloji, Beta Yayıncılık, B. 14, İstanbul 2020, s. 210 vd.; Dönmezer, s. 443 vd. Bu teoriye göre, kişiler başkalarıyla etkileşim kurarak yasaların ihlalini olumlayan tanımlara yasaların ihlalini olumsuzlayan tanımlardan daha fazla maruz kaldıklarında suç işlerler. Teoriyle ilgili ayrıntı için bkz. Edwin H. Sutherland/Donald R. Cressey, Criminology, J.B. Lippincott Company, 1978, s. 80 vd. 99 Burada oldukça kısaca değinilen teori hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Ronald L. Akers, Social Learning and Social Structure: A General Theory of Crime and Deviance, Transaction Publishers, 2009, s. 47 vd. 100 Curry/Spergel, Gang Involvement and Delinquency Among Hispanic and African-American Adolescent Males, s. 286 vd. 101 Bjerregaard/Smith, s. 346. 102 L. Thomas Winfree/G. Larry Mays/Teresa Vigil Bäckström, “Youth gangs and incarcerated delinquents: Exploring the ties between gang membership, delinquency, and social learning theory”, Justice Quarterly, 1994, C. 11, S. 2, s. 242 vd
RkJQdWJsaXNoZXIy MTQ3OTE1