87 TBB Dergisi 2022 (159) Tijen DÜNDAR SEZER Dünyada kota uygulanan ülkelere bakıldığında, bazılarının Anayasalarında kotalara ilişkin açık düzenleme bulunmakta bazılarının Anayasalarında ise devlet organlarına yönelik kadın erkek eşitliğini sağlamak üzere önlem (pozitif önlem)175 alma yükümlülükleri öngörülmektedir. Bu bağlamda Anayasasında kotalara ilişkin açık hüküm ya da herhangi bir önlem alma yükümlülüğü bulunmayan ancak kotalara ilişkin yasal düzenlemeleri/siyasi partilerin iç düzenlemeleri olan ülkeler de bulunmaktadır. Anayasalarda açık kota düzenlemesi öngören ülkeler: Cezayir, Arjantin, Dominik Cumhuriyeti, Ekvator Cumhuriyeti, Fransa, Yunanistan, İtalya, Kazakistan, Meksika, Nikaragua, Sırbistan, Güney Sudan ve Tunus; yine bu veri tabanında yer alan Anayasasında hüküm olan ve rezerve sandalye öngören ülkeler: Afganistan, Bangladeş, Burundi, Mısır, Eritre, Esvatini, Haiti, Irak, Kenya, Nepal, Pakistan, Ruanda, Samoa, Suudi Arabistan, Somali, Tanzanya, Uganda ve Zimbabve’dir. https://www.idea.int/data-tools/ data/gender-quotas, 12.01.2022. Bununla birlikte, kotalara ilişkin Anayasa hükümlerini daha ayrıntılı olarak incelediğimizde bu veri tabanında tespit edilen Anayasalara ilişkin eksiklik ve hata olduğunu tespit ettik ve kotalara ilişkin açık anayasal düzenleme yapan ülkeler ile kadın erkek eşitliği konusunda önlem alma yükümlülüğü getiren Anayasaları bu konu başlığı altında kendimiz tasnif ettik. (Örneğin, Eritre ve Suudi Arabistan Anayasasında kotalara ilişkin Anayasa hükmü bulunmamaktadır. Somali ve Yunanistan Anayasasında ise devletin eşitlik ya da temsil konusunda genel önlem alma yükümlülüğü vardır. Bunun yanı sıra IDEA veri tabanında bulunanların dışında -aşağıda yer verilen- başka ülkelerde de eşit temsil sağlanmasına yönelik hüküm bulunmaktadır. 175 Burada kullandığımız “önlem” ifadesinin, measure/positive measure şeklinde İngilizce karşılığı bulunmaktadır. “Önlem” kavramı, maddi eşitliği sağlamaya yönelik tüm tedbirleri içermek üzere kullanılmaktadır. Bu bağlamda önlem (pozitif önlem) ifadesinin kapsamına maddi eşitliği sağlamaya yönelik tüm tedbirler girmektedir. İlgili kavramlar için bkz. Constitution Assesment For Women’s Equality, IDEA, Stockholm-2016, s. 22. Anayasa yapım süreçleri içinde eşitlik; öncelikle kanun önünde eşitlik ve ayrımcılık yasağı olarak şekli eşitlik anlayışı içinde formüle edilmiştir. Bu nötr (kadınları özel olarak dikkate almayan) formülasyonların kadın erkek arasında fiili eşitliği sağlayamaması karşısında, bazı Anayasalarda kadın ve erkek eşitliğine ilişkin açık düzenlemelere yer verilmiş; ayrıca bu eşitliğin sağlanabilmesi için devletlere önlem alma yükümlülüğü getirilmiştir. Örneğin: 1949 tarihli F. Alman Anayasası md. 3, “kadın ve erkekler eşit haklara sahiptir” hükmünü içermekle, öncü bir Anayasadır. Her ne kadar bu hükmün vizyonu gerçek eşitliğin sağlanması konusunda devlete yükümlülük getirse de, hüküm yaklaşık 40 yıl boyunca şekli eşitliğin sağlanması ya da ayrımcılık yasağı şeklinde yorumlanmıştır. Ayrımcılık yasağı ise gerçek eşitliğe ulaşabilmek için gerekli ama yeterli olmayan bir araçtır. Alman Anayasası’nda 1994 yılında yapılan değişiklikle, açıkça, kadın erkek eşitliğinin sağlanmasını teşvik ve var olan dezavantajları kaldırma konusunda devlete yükümlülük getirilmiştir. Marion Eckertz Höfer, “Direct and Indirect Discrimination in Germany” in Landau E.C., The Status of Women at the Dawn of the Twenty-First Century, France-2001, s. 47-50.
RkJQdWJsaXNoZXIy MTQ3OTE1